W Rożnowie nad Dunajcem, w miejscu gdzie dziś rozciąga się Jezioro Rożnowskie, stoją ruiny nie jednego, a dwóch zamków. Górny to średniowieczna warownia z XIV wieku, której właścicielem był sam Zawisza Czarny. Dolny, oddalony o niecałe półtorej kilometra, to niedokończona nigdy renesansowa fortyfikacja z systemu bastionowego – jedna z najnowocześniejszych w XVI-wiecznej Polsce. Oba miejsca to dziś malownicze ruiny, które dopiero czekają na swoje wielkie odkrycie przez turystów.
- malownicze ruiny z widokiem na Dunajec
- zamek Górny związany z Zawiszą Czarnym
- nowoczesne fortyfikacje Dolnego zamku
- historyczne znaczenie na szlaku handlowym
- unikalne połączenie historii i natury
Zamek górny – warownia Zawiszy Czarnego nad Dunajcem
Pierwotnie na stromym wzgórzu nad Dunajcem stała strażnica z XIII wieku, którą wzniósł ród Gryfitów. To właśnie oni przekształcili ją w gotycki zamek obronny, budowany gdzieś między 1336 a 1370 rokiem. Kamienna warownia miała kształt prostokąta – 44 na 20 metrów – i składała się z dwóch piętrowych budynków dostawionych do murów obwodowych.
Najsłynniejszym właścicielem zamku był Zawisza Czarny z Garbowa, legendarny rycerz, bohater bitwy pod Grunwaldem. Po jego śmierci w 1428 roku pod Gołubcem, warownia przechodziła z rąk do rąk – należała do wdowy po Zawiszy, potem do jego synów. Zamek pełnił ważną rolę na szlaku handlowym między Polską a Węgrami, kontrolując przeprawę przez Dunajec.
Problem pojawił się w połowie XVI wieku. Jan Amor Tarnowski, hetman wielki koronny, który wtedy był właścicielem Rożnowa, chciał zbudować nowoczesne fortyfikacje. Wąskie wzgórze uniemożliwiało jednak rozbudowę starego zamku. Tarnowski podjął więc decyzję o wzniesieniu zupełnie nowej warowni – i to był początek końca dla średniowiecznego zamku. W XVII wieku został opuszczony i zaczął popadać w ruinę.
Napoleon Orda, który w XIX wieku uwiecznił zamek na swoich rycinach, zastał już tylko stertę gruzu z wystającymi kikutami murów. W takiej formie przetrwał do dziś.
Dolny zamek – niedokończona twierdza hetmana Tarnowskiego
Jan Amor Tarnowski rozpoczął budowę nowego zamku przed 1568 rokiem. Wiedział co robi – jako hetman koronny zdawał sobie sprawę z rosnącej potęgi Turcji i zagrożenia dla Polski. Nowa warownia miała blokować dolinę Dunajca i przetrzymać wroga do nadejścia głównych sił koronnych.
Fortyfikacje zaprojektowano według najnowszych włoskich wzorców. System bastionowy, który Tarnowski zastosował w Rożnowie, pojawił się we Włoszech zaledwie kilkadziesiąt lat wcześniej – przełomowe fortyfikacje Werony powstały w 1530 roku. To pokazuje, jak dobrze hetman śledził nowości techniczne i jak szybko wdrażał je w Polsce.
Śmierć Tarnowskiego przerwała budowę. Ani jego potomkowie, ani kolejni właściciele – Ostrowscy, Zamojscy, Wielopolscy, Stadniccy – nie zadbali o dokończenie projektu. Co ciekawe, niedokończone zabudowania wykorzystywano do zupełnie innych celów niż militarne. Służyły między innymi jako ludwisarnia i gorzelnia.
Dziś najlepiej zachowanym elementem jest beluard – masywna renesansowa fortyfikacja o wysokości około 6 metrów. Od strony południowo-wschodniej cały zamek jest zanurzony w ziemi, dopiero od północy odsłania swój prawdziwy rozmiar. Zachował się też budynek z bramą wjazdową, którego wnętrze kryje tunel schodzący pod kątem do podnóża budowli.
Co zostało z zamków i co można zobaczyć
Z górnego zamku przetrwały fragmenty murów obronnych i wewnętrznej zabudowy. Ruiny są pozarastane roślinnością, ale dla miłośników zamkowych pozostałości to wciąż fascynujące miejsce. Lokalizacja na stromym wzgórzu nad Jeziorem Rożnowskim daje świetne widoki na okolicę.
Dolny zamek prezentuje się ciekawiej – beluard robi wrażenie swoją masą, a budynek bramny z tunelem to element, który naprawdę warto zobaczyć z bliska. Miejsce ma specyficzny klimat niedokończonej budowli, która nigdy nie spełniła swojego przeznaczenia.
W rożnowskim kościele znajduje się obraz Matki Boskiej Bolesnej, który podobno pochodzi z kaplicy zamkowej górnego zamku.
Plany rekonstrukcji i przyszłość zamku
W 2014 roku górny zamek odkupiła od gminy Gródek nad Dunajcem rodzina Stadnickich – jedyni spadkobiercy, którzy zapłacili około 50 tysięcy złotych za 10-arową działkę z ruinami. Później teren przejął Jerzy Meysztowicz, krakowscy przedsiębiorca i poseł, który powołał Fundację Zamek Zawiszy Czarnego w Rożnowie.
Fundacja ma ambitne plany – częściowa rekonstrukcja warowni uzupełniona o nowoczesną nadbudowę. Trwają starania o pozyskanie około 3 milionów euro z programu INTERREG Unii Europejskiej. Te środki mają posłużyć nie tylko odbudowie zamku w Rożnowie, ale też restauracji słowackiego zamku w Starej Lubowni, z którym podpisano porozumienie o współpracy.
Na razie jednak ruiny pozostają w stanie niemal nienaruszonym. Prowadzone były prace wykopaliskowe i podstawowa renowacja, ale na wielką odbudowę przyjdzie jeszcze poczekać.
Dla kogo to miejsce i ile czasu przeznaczyć
Zamki w Rożnowie to propozycja przede wszystkim dla miłośników historii i zamkowych ruin. Nie ma tu przygotowanej infrastruktury turystycznej, przewodników ani ekspozycji – to surowe ruiny, które trzeba odkrywać samodzielnie. Osoby spodziewające się odrestaurowanego zamku z muzeum mogą być rozczarowane.
Z drugiej strony właśnie ta surowość ma swój urok. Można spokojnie pospacerować wśród murów, poczuć atmosferę miejsca bez tłumów turystów. Rodziny z małymi dziećmi mogą mieć problem – teren jest nierówny, zarośnięty, bez zabezpieczeń. Lepiej sprawdzi się to dla nieco starszych dzieciaków, które lubią eksplorować.
Na zwiedzanie obu zamków warto przeznaczyć około 1-2 godzin. Można to połączyć z wizytą nad Jeziorem Rożnowskim – w okolicy są miejsca do wypoczynku nad wodą, ścieżki spacerowe, punkty widokowe na zaporę.
Dojazd i informacje praktyczne
Rożnów znajduje się w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, około 20 kilometrów od Nowego Sącza. Dojazd samochodem z Krakowa zajmuje około godziny, z Tarnowa niecałe 40 minut. Oba zamki są stosunkowo blisko siebie – niecałe 1,5 kilometra dzieli górny zamek od dolnego.
Zamek górny stoi na wzgórzu nad Jeziorem Rożnowskim. Najlepiej zaparkować przy drodze prowadzącej w stronę zapory i pieszo podejść pod wzgórze. Dolny zamek (beluard) znajduje się bliżej drogi głównej, łatwiej go zlokalizować.
Ruiny są dostępne bezpłatnie, choć stan ich udostępnienia turystom może się zmieniać w zależności od prowadzonych prac. Nie ma ustalonych godzin otwarcia – to po prostu pozostałości zamków stojące w terenie. Warto mieć wygodne obuwie, bo teren jest nierówny i częściowo zarośnięty.
W okolicy nie ma zaplecza gastronomicznego bezpośrednio przy zamkach. Restauracje i punkty usługowe znajdują się w centrum Rożnowa oraz przy Jeziorze Rożnowskim, gdzie latem działa kilka sezonowych punktów.