Stary Cmentarz Żydowski w Tarnowie to miejsce, które opowiada historię nieistniejącej już społeczności. Rozległa nekropolia o powierzchni ponad 3 hektarów kryje około trzech tysięcy nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1667 roku. To jeden z nielicznych tak dobrze zachowanych kirkutów w południowej Polsce, gdzie można prześledzić niemal pięć wieków dziejów tarnowskich Żydów – od czasów renesansu po tragedię Holokaustu.
- zabytkowe nagrobki z XVII wieku
- unikalna symbolika na macewach
- pomnik w kształcie złamanej kolumny
- masowa mogiła ofiar Holokaustu
- niezwykła historia tarnowskiej społeczności żydowskiej
Historia cmentarza od XVI wieku do czasów współczesnych
Dokładna data powstania nekropolii pozostaje zagadką. Najstarsze zachowane dokumenty wspominają o jej istnieniu już w 1581 roku, choć prawdopodobnie założono ją jeszcze wcześniej. Cmentarz powstał poza granicami ówczesnego miasta, na terenie wsi Pogwizdów – dzisiaj to zaledwie kilometr od tarnowskiego rynku.
Przez wieki teren był systematycznie powiększany w miarę wzrostu społeczności żydowskiej. Zakupu kolejnych działek dokonywano w 1840, 1893, 1900 i 1924 roku. W okresie I wojny światowej kirkut pełnił dodatkową funkcję – chowano tu żołnierzy poległych w walkach wokół Tarnowa. Do dzisiaj zachowała się kwatera wojenna z 27 odnowionymi nagrobkami.
Najczarniejszy rozdział w historii cmentarza rozpoczął się podczas II wojny światowej. Niemcy dewastowali nekropolię, a piaskowcowe nagrobki wykorzystywali do umacniania dróg i chodników. Co gorsze, kirkut stał się miejscem masowych egzekucji – od czerwca 1942 do września 1943 roku rozstrzeliwano tu mieszkańców tarnowskiego getta. Za bramą, po prawej stronie, znajduje się masowa mogiła około 25 tysięcy zamordowanych.
Oryginalna brama wejściowa, przez którą przechodziły tysiące Żydów idących na śmierć, od 1991 roku znajduje się w Muzeum Holokaustu w Stanach Zjednoczonych. W Tarnowie stoi jej kopia.
Co zobaczysz na terenie nekropolii
Spacer po cmentarzu to podróż przez epoki. Najstarsze nagrobki są skromne, pozbawione ozdób, z inskrypcjami wyłącznie w języku hebrajskim. Z czasem pojawiały się coraz bogatsze formy – dwudziestowieczne macewy wykonane z marmuru, bogato zdobione, często z tekstami w kilku językach.
Symbolika na nagrobkach to fascynujący temat sam w sobie. Kamieniarze przez stulecia zmagali się z biblijnym zakazem tworzenia ludzkich wizerunków, rozwijając język metafor i symboli. Błogosławiące dłonie oznaczają grób kohena – potomka kapłanów jerozolimskich. Dzban i miednica wskazują na lewitę. Lew, korona, drzewo życia – każdy element coś znaczy.
Tuż przy wejściu zwraca uwagę pomnik w kształcie złamanej kolumny. W 1946 roku ustawił go żydowski rzeźbiarz Dawid Beckert na miejscu masowej mogiły. Kolumna pochodzi z ruin Nowej Synagogi w Tarnowie, co nadaje jej dodatkowy wymiar symboliczny – zniszczona świątynia upamiętnia zniszczoną społeczność.
Spoczywają tu członkowie najważniejszych tarnowskich rodzin żydowskich – Merzowie, Szancerowie – oraz cadykowie i rabini. Dla osób znających historię Żydów polskich to prawdziwa księga pamięci wykuta w kamieniu.
Kirkut po latach zapomnienia
Po wojnie przez dziesięciolecia nikt się cmentarzem nie opiekował. Pod koniec lat osiemdziesiątych był zarośnięty czterdziestoletnim lasem, bez ogrodzenia od strony wschodniej i północnej, z powalonymi i zniszczonymi nagrobkami. Niszczony przez wandali, popadał w ruinę.
Przełom nastąpił w lutym 1988 roku, kiedy powstał Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce. Od tego momentu rozpoczęły się prace porządkowe i renowacyjne. Wycięto część dziewiczego lasu, naprawiono stary mur, uzupełniono ogrodzenie. W 2000 roku ruszyły systematyczne prace przy oczyszczaniu terenu.
Zaangażowała się też Fundacja Rodziny Nissenbaumów, która w 1989 roku otrzymała pełnomocnictwo do zarządzania cmentarzem. Przy finansowym wsparciu rabinów z zagranicy oraz tarnowskiego Urzędu Miejskiego wybudowano 152 metry ogrodzenia murowanego z cegły i 137 metrów ogrodzenia metalowego.
W 2018 roku odnowiono wszystkie 27 nagrobków na kwaterze wojskowej, przywracając godność żołnierzom z czasów I wojny światowej.
Dla kogo to miejsce
Cmentarz nie jest typową atrakcją turystyczną. To przede wszystkim miejsce pamięci i refleksji. Odwiedzą je głównie osoby zainteresowane historią Żydów polskich, poszukujące śladów przodków lub po prostu ceniące autentyczne miejsca z duszą.
Nie jest to dobra opcja dla małych dzieci – spacer wymaga skupienia i odpowiedniego nastawienia. Warto przyjść tu z czasem, najlepiej z przewodnikiem lub przynajmniej z aplikacją mobilną, która pomoże zrozumieć symbolikę nagrobków i odnaleźć najciekawsze macewy.
Miłośnicy fotografii znajdą tu niezwykłe kadry – stare nagrobki porośnięte mchem, światło przebijające się przez korony drzew, kontrasty między starymi a nowszymi macewami. Trzeba jednak pamiętać o szacunku dla miejsca.
Informacje praktyczne – godziny otwarcia i ceny
Cmentarz jest czynny i udostępniony dla zwiedzających. Właścicielem pozostaje Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie. Wejście znajduje się od ulicy Szpitalnej, w centrum Tarnowa, około kilometra od rynku. Teren ograniczony jest ulicami Szpitalną, Starodąbrowską i Słoneczną.
Klucz do bramy można wypożyczyć w budynku ochrony przy wejściu do Szpitala Szczeklika (tzw. Stary Szpital) od strony ulicy Starodąbrowskiej, około 300 metrów od cmentarza. Wymagana jest kaucja zwrotna.
Dostępny jest przewodnik autorstwa Adama Bartosza „Cmentarz żydowski w Tarnowie” w wersji polskiej i angielskiej – można go nabyć w biurze Komitetu lub bezpośrednio na cmentarzu. Istnieje również aplikacja mobilna na Android i iOS, która ułatwia zwiedzanie.
W bazie danych Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich w Polsce znajdują się nazwiska połowy z ponad 11 tysięcy osób pochowanych na tarnowskim kirkucie – można je przeszukiwać online.
Jak dotrzeć i ile czasu zarezerwować
Z tarnowskiego rynku to zaledwie kilometr spaceru. Można dojść pieszo w kwadrans lub dojechać autobusem miejskim – przystanek w pobliżu. Dla zmotoryzowanych nie powinno być problemu ze znalezieniem miejsca parkingowego w okolicy.
Na zwiedzanie warto zarezerwować minimum godzinę, choć osoby głębiej zainteresowane tematyką mogą spędzić tu dwie-trzy godziny. Teren jest spory – ponad 3 hektary – więc wygodne obuwie to konieczność. Nawierzchnia miejscami nierówna, trzeba uważać na wystające korzenie i zapadnięte fragmenty terenu.
Cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków pod numerem A-22 od 28 września 1976 roku. Oprócz wartości historycznej ma też znaczenie jako pomnik przyrody – rosną tu stare drzewa, które pamiętają jeszcze czasy przedwojennej świetności tarnowskiej gminy żydowskiej.
Warto połączyć wizytę z innymi śladami żydowskiego Tarnowa w mieście – choćby z rondem Dagnanów przy ulicy Lwowskiej, gdzie rodzina młynarzy ukrywała w zamaskowanych pomieszczeniach wiele osób żydowskiego pochodzenia podczas okupacji.